Nội dung chính
Hát Xoan Phú Thọ không chỉ là niềm tự hào của vùng Đất Tổ mà còn là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại với sức sống bền bỉ qua hàng thế kỷ.
Việc đưa Hát Xoan từ danh sách “cần bảo vệ khẩn cấp” (năm 2011) sang “di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại” (năm 2017) không đơn thuần là sự thay đổi về danh xưng, mà là minh chứng cho một chiến lược bảo tồn đúng đắn và quyết liệt của tỉnh Phú Thọ.
Chiến lược hồi sinh và lan tỏa giá trị di sản
Để đạt được những bước tiến đột phá, UBND tỉnh Phú Thọ đã triển khai Đề án gìn giữ, phát huy giá trị Hát Xoan giai đoạn 2020 – 2025 với cách tiếp cận đa chiều. Thay vì chỉ bảo tồn trong bảo tàng, Hát Xoan được đưa trở lại với cộng đồng thông qua việc phục dựng không gian diễn xướng tại các đình làng và tổ chức các cuộc thi thực thụ.
Một điểm sáng đáng chú ý là việc tận dụng sức mạnh truyền thông hiện đại. Các nền tảng số và website du lịch đã thu hút hơn 9,2 triệu lượt truy cập, đưa những làn điệu Xoan cổ vượt ra khỏi biên giới Việt Nam, tiếp cận cộng đồng tại 9 quốc gia thông qua các cuộc thi trực tuyến. Điều này cho thấy tư duy làm văn hóa hiện đại: di sản muốn sống thì phải được hiện diện trong đời sống đương đại.
Xây dựng lực lượng kế thừa: Từ nghệ nhân đến học đường
Điểm mấu chốt của bảo tồn bền vững chính là con người. Phú Thọ đã hiện thực hóa điều này bằng con số cụ thể:
- Tại các phường Xoan gốc: Mở 14 lớp truyền dạy cho 226 học viên, đảm bảo mạch ngầm văn hóa không bị đứt gãy.
- Hệ thống giáo dục: 28 lớp dành cho hạt nhân câu lạc bộ và giáo viên âm nhạc. Đáng chú ý, 100% giáo viên âm nhạc các cấp trên địa bàn đã được tập huấn để có thể trực tiếp truyền dạy cho học sinh.
- Hạ tầng di sản: Các không gian diễn xướng trọng điểm như đình An Thái, đình Thét, đình Kim Đái và miếu Lãi Lèn đã được tu bổ, tạo môi trường chuẩn mực cho các nghi lễ truyền thống.
Mô hình du lịch di sản: Khi văn hóa tạo ra giá trị kinh tế
Tại làng cổ Hùng Lô (phường Vân Phú), Hát Xoan không còn là những bài hát “trình diễn” đơn thuần mà trở thành một phần của hệ sinh thái du lịch trải nghiệm. Du khách đến đây không chỉ nghe Xoan mà còn được tham gia gói bánh chưng, bánh giầy, làm mì gạo…
Sự kết hợp này tạo ra một chu trình khép kín: Văn hóa thu hút du khách → Du lịch tạo thu nhập cho nghệ nhân → Thu nhập thúc đẩy niềm tự hào và động lực bảo tồn. Đây chính là mô hình phát triển bền vững mà nhiều địa phương có thể học tập.
Nhìn thẳng vào những “điểm nghẽn” trong bảo tồn
Dù đạt nhiều thành tựu, nhưng dưới góc độ chuyên gia, công tác bảo tồn Hát Xoan vẫn đối mặt với ba thách thức lớn:
- Khoảng cách thế hệ: Thành viên tham gia chủ yếu là người lớn tuổi, trong khi việc thu hút giới trẻ thực hành chuyên sâu tại các phường Xoan vẫn còn hạn chế.
- Chế độ đãi ngộ: Chính sách hỗ trợ cho các nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú chưa thực sự tương xứng với công sức giữ lửa di sản.
- Số hóa di sản: Việc thiếu một nền tảng số hóa toàn diện khiến công tác lưu trữ và giáo dục ở vùng sâu, vùng xa gặp nhiều khó khăn.
Tầm nhìn 2026 – 2030: Chuyển đổi số và hội nhập quốc tế
Để giải quyết những tồn tại trên, Kế hoạch số 81/KH-UBND ban hành ngày 19/3/2026 đã vạch ra lộ trình chiến lược cho giai đoạn 2026 – 2030. Trọng tâm sẽ chuyển dịch sang Quản trị thông minh và Truyền thông đa ngôn ngữ.
Các mục tiêu then chốt trong giai đoạn mới:
- Số hóa toàn diện: Phát triển phần mềm quản lý, website di sản chuyên sâu và xuất bản ấn phẩm nghiên cứu, đĩa VCD để lưu trữ vĩnh viễn.
- Quốc tế hóa: Phối hợp với Bộ Ngoại giao để đưa Hát Xoan xuất hiện nhiều hơn tại các sự kiện văn hóa toàn cầu.
- Đổi mới giáo dục: Đưa Hát Xoan vào chương trình giảng dạy từ mầm non đến phổ thông, ứng dụng công nghệ VR/AR để tạo hứng thú cho học sinh.
- Phục hồi nghi lễ: Khôi phục tục “kết nước nghĩa” giữa các phường Xoan và các lễ hội dân gian đặc trưng.
Việc kiện toàn các câu lạc bộ cấp xã sau sáp nhập và ưu tiên nguồn lực cho các không gian như đình Nội Lâu Thượng, đình Dữu Lâu, đình Hùng Lô sẽ là nền tảng để di sản này không chỉ tồn tại mà còn phát triển rực rỡ.
Góc nhìn chuyên gia: Bảo tồn di sản không phải là “đóng băng” nó trong quá khứ, mà là làm cho nó “sống” trong hiện tại. Việc Phú Thọ gắn Hát Xoan với giáo dục phổ thông và chuyển đổi số là bước đi đúng đắn để biến di sản thành một thực thể vận động cùng thời đại.
Theo bạn, làm thế nào để Gen Z cảm thấy hấp dẫn hơn với những làn điệu Xoan cổ? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn hoặc đăng ký theo dõi để cập nhật thêm về các giá trị văn hóa Việt Nam!
