Nội dung chính
Sự trong sáng của tiếng Việt không chỉ nằm ở quy tắc ngữ pháp mà còn ở cách chúng ta cảm nhận những điều lạ mà quen trong dòng chảy ngôn ngữ biến đổi không ngừng.
Tại buổi giao lưu gần đây ở Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các tác giả của bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” đã mang đến những góc nhìn sâu sắc về bản sắc và sự vận động của ngôn ngữ dân tộc. Với hơn 25 năm hiện diện qua 14 tựa sách, bộ tác phẩm này không đơn thuần là tài liệu nghiên cứu mà là một nỗ lực bền bỉ trong việc khơi gợi tình yêu tiếng mẹ đẻ cho nhiều thế hệ độc giả.
Nghịch lý “lạ mà quen”: Khi ngôn ngữ phản chiếu tư duy
PGS.TS Trịnh Sâm, tác giả của Đi tìm bản sắc tiếng Việt và Tiếng Việt lạ mà quen, đã đặt ra một vấn đề thú vị về tính tương đối trong cách chúng ta sử dụng từ ngữ. Có những điều chúng ta dùng hàng ngày nhưng khi dừng lại phân tích, ta chợt nhận ra sự “lạ lẫm” đầy nghịch lý.
- Quen mà lạ: Những khái niệm mặc định như “phải” là đúng, “trái” là sai. Đây là những định kiến ngôn ngữ ăn sâu vào tiềm thức đến mức chúng ta ít khi đặt câu hỏi tại sao.
- Lạ mà quen: Việc sử dụng các từ ngữ vốn thuộc về một môi trường này nhưng lại áp dụng cho môi trường khác một cách tự nhiên. Ví dụ: “quá giang” (đi trên bờ nhưng dùng từ liên quan đến sông nước), “lặn lội” (đi thăm nhau nhưng dùng từ mô tả hành động dưới nước), hay các cụm từ “mớm bài”, “bội thực kiến thức” (mượn hình ảnh thực phẩm để mô tả việc tiếp thu thông tin).
Theo PGS.TS Trịnh Sâm, khi những điều “lạ” này được vận hành theo một quy luật chung, chúng trở thành “quen”. Ngược lại, khi ta ý thức về sự hiện diện của chúng trên đầu môi, chúng lại trở nên “lạ”. Điều này cho thấy sự linh hoạt và khả năng ẩn dụ tuyệt vời của tiếng Việt.
Sự vận động của ngôn ngữ trước áp lực của thời đại số
Ngôn ngữ là một thực thể sống, nó biến đổi theo sự thay đổi của xã hội. GS.TS Nguyễn Đức Dân nhấn mạnh rằng tiếng Việt có đặc điểm chú trọng vào vế đứng sau, tạo nên những sắc thái ý nghĩa khác nhau tùy vào cách sắp xếp từ ngữ.
Từ sự tiến hóa tự nhiên đến những biến đổi gây tranh cãi
Nhà báo Dương Thành Truyền chỉ ra sự chuyển dịch trong cách gọi tên sự vật qua các thế hệ: từ “thổi cơm” thời xưa, chuyển sang “nấu cơm” và nay là “cắm cơm”. Thậm chí, giới trẻ hiện nay sáng tạo ra những thuật ngữ như “đăng xuất” hay “log out” để thay thế cho từ “chết”.
Tuy nhiên, ranh giới giữa sáng tạo ngôn ngữ và sự tùy tiện đang trở nên mong manh. Các chuyên gia bày tỏ sự lo ngại về những thói quen nguy hiểm trong giao tiếp số:
- Lạm dụng tiếng Anh (Code-switching): Việc chêm xen các từ như “drama”, “đu trend”, “chill đi” là bình thường trong giao tiếp thân mật, nhưng sẽ trở thành sai sót nghiêm trọng nếu xuất hiện trong văn bản hành chính, bài thi hoặc giao tiếp chính thức.
- Sự xói mòn quy tắc cơ bản: Thói quen viết không hoa, bỏ dấu câu và không kiểm tra lại văn bản trước khi gửi đang tạo ra một thế hệ biên tập viên, phóng viên trẻ thiếu cẩn trọng, dẫn đến những cách diễn đạt “cười ra nước mắt” trên truyền thông.
Giải pháp bảo tồn sự trong sáng của tiếng Việt
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là bài trừ tiếng lóng hay ngăn cản sự phát triển của ngôn ngữ. GS.TS Nguyễn Đức Dân khẳng định xã hội thay đổi thì ngôn ngữ thay đổi, điều cốt lõi là ý thức của người sử dụng.
PGS.TS Trịnh Sâm cho rằng cần một cách tiếp cận toàn diện từ vĩ mô đến vi mô, bao gồm việc xây dựng luật ngôn ngữ, chuẩn hóa chính tả và thuật ngữ. Ông đặc biệt phê phán xu hướng lạm dụng những từ “kêu” nhưng rỗng tuếch, điển hình là việc lạm phát thuật ngữ “hệ sinh thái” trong giới học thuật hiện nay, xa rời bản chất thực tế của sự vật.
Lời kết từ chuyên gia: Để nâng cao năng lực ngôn ngữ, mỗi cá nhân cần tự trau dồi thông qua việc đọc và viết. Việc tiếp cận những bộ sách nghiên cứu bài bản như “Tiếng Việt giàu đẹp” sẽ giúp chúng ta khám phá ra những tầng sâu ý nghĩa, từ đó sử dụng tiếng Việt một cách tinh tế và chính xác hơn.
Theo bạn, việc sử dụng tiếng lóng của giới trẻ hiện nay là sự làm giàu cho ngôn ngữ hay đang làm mất đi bản sắc của tiếng Việt? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi.
